ՆՈՎ Լեռնատան Շրջակայքը

Միջնադարյան հայկական ճարտարապետության հրաշալի օրինակ, 10–15-րդ դարերի կարևոր կրոնական ու մշակութային կենտրոն։
Գտնվում է Լծենից ընդամենը 7 կմ դեպի արևմուտք՝ Որոտանի կիրճի հրաշք տեսարանով շրջապատված։
Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին՝ վանքի ամենահին շինությունը, կառուցվել է 1000 թվականին Սյունիքի թագուհի Շահանդուխտի կողմից, Բագրատունիների տոհմից։
Ժամանակին պաշտպանված  լինելով բարձր պարսպապատերով՝ Որոտնավանքը ներառել է արհեստանոցներ, պահեստներ, ճեմարան, ճգնարան և աղքատների համար օթևան։
Որոտնավանքը նաև սերտորեն կապված է Հովհաննես Որոտնեցու (1315–1398) հետ, միջնադարյան հայ փիլիսոփա և Տաթևի համալսարանի (Տաթևի Վարդապետարան) հիմնադիր, ով այստեղ ապրել և գործել է։

Մելիք Թանգու կամուրջը նրբագեղությամբ ձգվում է Որոտան գետի վրայով՝ գտնվելով Լծենից 6 կմ արևելք՝ Որոտնավան գյուղի մոտ։

Կամուրջը կառուցվել է 1853 թվականին Սիսիանի գավառի կառավարիչ Մելիք Թանգու կողմից և հանդիսանում է տարածաշրջանի ճարտարապետական ժառանգության վառ վկայությունը։

Մոտակայքում այցելուները կարող են վայելել բնական հանքային ջրով տաք լողավազանը՝  37°C ջերմությամբ։ Այս վայրն առաջարկում է պատմության և հանգստի կատարյալ համադրություն։

Աղիտուի հուշարձանը գտնվում է Լծենից 15 կմ արևմուտք, Աղիտու գյուղում և թվագրվում է 6-րդ դարով։ Ըստ ավանդության, այն կառուցվել է Սյունիքի պատմության կարևոր իրադարձություն հիշատակելու նպատակով՝ իշխանուհի Վարազդուխտի պատվերով։
Արևելյան պատի վրա, սյունի վերին մասում պահպանված քանդակն արտացոլում է թագուհու դեմքը՝ կապելով այցելուներին հուշարձանի պատմական անցյալի հետ։
Երկրորդ հարկը ժամանակին ծառայել է որպես բեմահարթակ՝ ներկայացումների և կրոնական ծեսերի համար, իսկ մոտակայքում պահպանվել են հնագույն եկեղեցու մնացորդները։ 
Այսօր պահպանվել են միայն բեմահարթակի և հյուսիսային պատի որոշ հատվածներ, որոնք, այնուամենայնիվ, պատկերացում են տալիս հուշարձանի մեծ պատմական նշանակության մասին։

Շաքիի ջրվեժը Հայաստանի բնական գանձերից մեկն է։ Այն գտնվում է Սիսիանից ընդամենը 3 կմ հյուսիս-արևմուտք և 18 մետր բարձրությունից թափվում է Որոտան գետի Շաքի վտակի մաքուր ջրերի մեջ։
Սնուցվելով մաքուր ստորգետնյա աղբյուրներից՝ ջրվեժը և նրա շրջակա բնապատկերը ստեղծում են խաղաղ և հանգստացնող միջավայր։ 
Այս վայրը կատարյալ է ամառային շոգից խուսափելու և Սյունիքի բնության անկրկնելի գեղեցկությունը վայելելու համար։

 «Կոտրաց քարավանասարայը»* կառուցվել է 1319 թվականին Օրբելյան ընտանիքի կողմից որպես Մետաքսի ճանապարհի անցման կետ։ Դռան վերևի հայերեն արձանագրությունը վատ է մաշվել, բայց դրա վերևում պահպանվել է պարսկական արձանագրություն։ Մոտակայքում կան նաև վաղ երկաթի դարի գերեզմանատան կանգուն քարեր։ Մոտակայքում հայտնաբերվել է արամեական արձանագրություն։ Հարժիսից այն կողմ, Շինուհայր տանող կոպիտ կեղտոտ ճանապարհը շարունակվում է, անցնելով կիրճի եզրին գտնվող միջնադարյան գյուղակի մնացորդների կողքով։ Մոտակայքում կան ամրոցի մնացորդներ։ Հարժիսից ներքև, կիրճի խորքում, Որոտանի վրայով գտնվում է 13-րդ դարի կամուրջ։

Խնձորեսկը հայտնի է իր կիրճով, տպավորիչ ժայռապատկերներով և հնագույն քարայրային բնակավայրերով։ Շատ արհեստական քարայրներ, որոնցից որոշներն այսօր էլ օգտագործվում են որպես ախոռներ կամ պահեստներ, բնակեցված են եղել մինչև 1950-ականները, ինչը հնարավորություն է տալիս պատկերացում կազմել տարածաշրջանի անցյալի մասին։
Կիրճի ներքևում գտնվում է Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցին, որը թվագրվում է 7-րդ դարով։ Մոտակայքում տեղակայված է Անապատը՝ վանական հնավայր, որտեղ գտնվում է Մխիթար Սպարապետի գերեզմանը։ Այս արտասովոր բնապատկերի մեջ կարելի է գտնել նաև Սուրբ Թադևոս քարայրային եկեղեցին:
Խնձորեսկն այդպիսով իրենից ներկայացնում է բնական գեղեցկության և պատմական ժառանգության եզակի համադրություն։

Տաթևի վանքը, 9-րդ դարի Հայ Առաքելական համալիր, գտնվում է Սյունիքի մարզում՝ Լծենից 15 կմ հեռավորության վրա։ Որոտանի խոր կիրճի եզրին կանգնած, վանքը դարեր շարունակ եղել է տարածաշրջանի հոգևոր, մշակութային և քաղաքական կյանքի կենտրոնը։
14–15-րդ դարերում այստեղ գործել է հայտնի Տաթևի համալսարանը, միջնադարյան Հայաստանի կարևորագույն ուսումնական կենտրոններից մեկը։ Գիտնականները զարգացրել են գիտությունը, փիլիսոփայությունը և աստվածաբանությունը, ինչպես նաև պահպանել հայկական մշակույթը՝ ձեռագրերի բազմացման և մանրանկարչության միջոցով, անգամ դժվարին ժամանակներում։
Այսօր Տաթևը մնում է Սյունիքի ամենահայտնի և խորհրդանշական վայրերից մեկը։ Այցելուները կարող են նաև փորձել «Տաթևի Թևերը» ճոպանուղին, որը բացվել է 2010 թվականին և կապում է վանքը Հալիձոր գյուղի հետ։ Այն գրանցված է Գինեսի ռեկորդների գրքում որպես աշխարհի ամենաերկար, առանց կանգառի երկկողմանի ճոպանուղի։

Ուխտասարն գտնվում է Լծենից մոտ 25 կմ հյուսիս՝ Սյունիքի բարձրավանդակների սրտում, Սև և Ալ լճերի միջև, ծովի մակարդակից 3,300 մետր բարձրության վրա։ Այս հնագույն վայր հասնելը բավականին դժվար է, և սովորաբար ճանապարհը բաց է միայն հունիսից մինչև սեպտեմբեր։ Ուխտասարի ժայռապատկերները, ստեղծված հայ ժողովրդի վաղ նախնիների կողմից մ.թ.ա. 5–2-րդ հազարամյակների ընթացքում, փորագրված են հազարից ավելի քարերի վրա և պատկերում են որսորդություն, առօրյա կյանք և պաշտամունք։ Այս բացառիկ ժայռապատկերները համաշխարհային նշանակության են և թույլ են տալիս պատկերացում կազմել հայ ժողովրդի մշակութային ծագման և վաղ խորհրդանիշների մասին։ Այսօր Ուխտասարը շարունակում է մնալ Սյունիքի ամենահիասքանչ ու անմոռանալի վայրերից մեկը։

Համալիրը կառուցվել է Տաթևի վանքի մոտակայքում, որը 9-րդ դարի Հայ Առաքելական վանք է և գտնվում է Որոտան գետի խորը կիրճի եզրին: Համալիրը խորհրդանշում է «հինն» ու «նորը»: 2010 թվականի հոկտեմբերի 16-ին բացվեց աշխարհի ամենաերկար ճոպանուղին՝ «Տաթևի թևերը», որպեսզի ժառանգությունը համալրվի ժամանակակից ենթակառուցվածքներով: 2010 թվականի հոկտեմբերի 23-ին օդային մայրուղին գրանցվեց Գինեսի ռեկորդների գրքում՝ որպես աշխարհի ամենաերկար հետադարձելի ճոպանուղի: Այն սահմանեց ռեկորդ ոչ միայն ճոպանուղու երկարությամբ (5752 մ), այլև դրա կառուցման ժամանակով՝ 10 ամիս:

Քարահունջը, որը հայտնի է նաև որպես Զորաց քարեր, նախապատմական հնագիտական հուշարձան է Սիսիան քաղաքի մոտ, Սյունիքի մարզում։ Այն հաճախ կոչվում է «Հայկական Սթոունհենջ»։ Հուշարձանը բաղկացած է հարյուրավոր ուղղահայաց քարերից, որոնցից որոշներն, ինչպես ենթադրվում է, օգտագործվել են աստղագիտական դիտարկումների համար։
Այս հնագույն վայրը արտացոլում է Հայաստանի հին բնակչության գիտելիքները և հոգևոր կյանքը։

Ուխտասարն գտնվում է Լծենից մոտ 25 կմ հյուսիս՝ Սյունիքի բարձրավանդակների սրտում, Սև և Ալ լճերի միջև, ծովի մակարդակից 3,300 մետր բարձրության վրա։ Այս հնագույն վայր հասնելը բավականին դժվար է, և սովորաբար ճանապարհը բաց է միայն հունիսից մինչև սեպտեմբեր։ Ուխտասարի ժայռապատկերները, ստեղծված հայ ժողովրդի վաղ նախնիների կողմից մ.թ.ա. 5–2-րդ հազարամյակների ընթացքում, փորագրված են հազարից ավելի քարերի վրա և պատկերում են որսորդություն, առօրյա կյանք և պաշտամունք։ Այս բացառիկ ժայռապատկերները համաշխարհային նշանակության են և թույլ են տալիս պատկերացում կազմել հայ ժողովրդի մշակութային ծագման և վաղ խորհրդանիշների մասին։ Այսօր Ուխտասարը շարունակում է մնալ Սյունիքի ամենահիասքանչ ու անմոռանալի վայրերից մեկը։

Անապատի մատուռը, որը հայտնի է նաև որպես Սուրբ Խաչ, կառուցվել է 1347 թվականին Լծեն գյուղի տարածքում, Նովակ լեռան լանջերին։ Այս պատմական մատուռը վկայում է տարածաշրջանի միջնադարյան հոգևոր ժառանգության մասին և այցելուներին առաջարկում է հանգիստ ու մտորումների հնարավորություն Սյունիքի բնական գեղեցկության շրջակայքում։